« به‌طور كلى يكى از مشكلات عالم اسلام اختلاف و تشعّب پيروان اين مذهب بود ، در شرح مواقف ، فرق اصلى اسلام هشت فرقهء شيعه ، سنّى ، خارجى ، مرجئه ، بخاريّه ، معتزله ، جبريه و مشبّهه به‌شمار آمده‌اند . مقريزى در تاريخ مصر فقط از پنج فرقهء سنى ، شيعه ، معتزله ، خارجى و مرجئه سخن مىگويد . شهرستانى در ملل و نحل سعى كرده است كه ريشه و اساس اختلافات را روشن كند ، به‌نظر او اختلافات مسلمانان با يكديگر بر چهار اصل قرار دارد : 1 . اثبات و نفى صفات الهى 2 . جبر و اختيار 3 . عقايد و اعمال 4 . عقل و نقل . » « 1 » ريشهء اختلافات مربوط به اثبات و نفى صفات الهى اين است كه در قرآن راجع به خدا الفاظى آمده كه معمولا در مورد اجسام و مادّيات به‌كار مىرود مثل متمكّن بودن بر عرش ، آمدن به صحراى قيامت با گروه ملائكه و غيره و غيره ، آيا اين الفاظ را به معناى حقيقى بايد گرفت يا مجازى ؟ پاسخ به سؤال مزبور ، دو فرقهء مختلف پديد آورده است : معتقدين به شق اول محدثين و اشعريّه‌اند كه از ميان آنها مجسّمه و مشبّهه بيرون آمده‌اند كه براى خدا دست و پا قايلند ، درحالى كه معتزله با اين معنى مخالف و منكر صفات مىباشند . جبر و اختيار منشاء اختلاف دوم اين است كه آدميان در اعمال خود مجبورند يا مختار ، اگر ما در اعمال و افعال خود مجبور باشيم ، موضوع ثواب و عقاب كه روح ديانات است از بين مىرود ، در قرآن مجيد چنان كه قبلا گفتيم آياتى در تأييد هردو معنى وجود دارد ، يعنى در بعضى آيات صريحا گفته شده است كه انسان آنچه مىكند در حقيقت خدا مىكند . « قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ » سورهء نساء ، آيهء 78 ، و مفاد بعضى ديگر از آيات اين است كه انسان مختار و مسئوول و جوابگوى افعال نيك و بد خويش است . ما أَصابَكَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَكَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِكَ » آيهء 79 همين سوره ترجمه : هرچه نيكويى به تو رسد از جانب خداست و هر بدى رسد از نفس تست . همچنين در سورهء 25 آل عمران آمده است : « قُلِ اللَّهُمَّ مالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَنْ تَشاءُ وَ تَنْزِعُ الْمُلْكَ مِمَّنْ تَشاءُ وَ تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ

--> ( 1 ) . نقل و تلخيص از تاريخ ادبيات دكتر صفا ، از ص 55 تا 59 و همچنين نگاه كنيد به ملل و نحل شهرستانى ، ص 34 .